Ainda que Rosalía ten obras escritas en castelán, aquí ocuparémonos só da súa obra en galego.

Rosalía glosa coplas populares do país, que aparecen ó comenzo ou ó final da composición e ás veces rematan as estrofas.

Os temas que aparecen neles son: o problema da emigración e as súas consecuencias para a muller galega; a fermosura da nosa terra e o poético dos seus costumes; o abandono en que España ten sumida a Galicia; preséntanos tamén tipos cheos de humor e malicia.

No ano 1880 aparece Follas novas, obra cume da autora, que con Aires da miña terra de Curros Enríquez marcará o Rexurdimento pleno. Nela, deixa Rosalía os motivos foldóricos o costumistas para afondar na súa propia alma e expresa-los seus máis fondos sentimentos de dor ou infelicidade. Rosalía trata neste libro problemas de tipo filosófico.

A lingua destas dúas obras está nun galego dialectal, baseado principalmente na lingua da súa zona.

Poema

½ da ime * valor pra ** arrincar dun golpe cravo de tal condición.

E deumo Dios e arrinquemo, mais... ¿quen pensara...? Despois xa non sentín máis tormentos

nin soubqeji~ qué era dolor; __ uben só non sei qué me faltaba

en donde * o cravo faitou, -e seica, seica tiven soidades

daquela pena... ¡Bon Dios! Este barro mortal que envoive o espirito

¡quen o entenderá, Señor... !pn~AI A fl~ r

Logo de rematada a carreira de Medicina, exerceraa durante un breve periodo de tempo en Ferrol e despois, como médico militar, na fábrica de armas de Trubia. Aquí estará pouco tempo e volverá, deixando esta profesión, a sua terra natal para dedicarse á poesía, residindo en Laxe, Santiago, A Coruña e Ponteceso.

Pondal participaba das ideas rexionalistas e foi membro da «Cova Céltica», que era unha tertulia na que se xuntaban un grupo de intelectuais que participaban dun común amor a Galicia e á súa fala e da crenza na orixe celta do pobo galego. Era considerado e chamado o bardo deste grupo.

Morre na Coruña ó 8 de marzo de 1917.

En 1877 publicou unha colección bilingúe de 21 poemas co titulo de Rumores de los pinos que será a base do principal libro de Pondal: Oueixumes dos pinos, escrito totalmente en galego. Só aparecen nel dous poemas en bilingñe.

Con este libro de poemas, Oueixumes dos pinos, Pondal convértese no bardo, poeta elixido e conductor do seu pobo e incomprendido polo mesmo, que cantará as glorias pretéritas da súa nobre nación celta, á que no porvir líe agardan tempos de esplendor e grandeza.

Pero ademais desta poesía de carácter cívico na que o poeta tenta aguilba

-lo orgullo nacional do pobo galego coa resurrección de antiguos heroes lexendarios creados case na totalidade por el mesmo, agás Breogán, e dos que inventa os nomes, o noso escritor mostra unha poesía de carácter lírico na que aparece a paisaxe e a muller.

A paisaxe aparece na poesía pondaliana non coma un lugar onde se en-marca unha acción, senón coma protagonista da mesma. E unha paisaxe rexa con grandes bosques de piñeiros, carballos, toxos... onde vive unha rica fauna composta por corvos, raposos... Tamén nos presenta o mar tempestuoso que bate fero contra os acantilados. Toda esta paisaxe está localizada en Berganti ños.

A muller aparece ás veces, coma un ser idealizado, case anxélico, propio da concepción romántica, e outras veces, contrariamente, coma unha presa do home.

A outra creación literaria de Pondal é Os Eoas, poema épico inconcluso no que o poeta traballou toda a súa vida e que a pesar diso non chegou a publicar. Pretendía canta-lo descubrimento de América a imitación de Os Lusiadas de Camoens.

A poesía de Pondal é moi elaborada. O escritor pretende dignifica-la lingua fuxindo dos vulgarismos e empregando abundantes cultismos latiños e sobre todo gregos procurando na selección os que teñen máis sonoridade.

En canto ó estilo temos que salienta-lo emprego abundante de epítetos que ás veces sustitúe polos nomes: os rumorosos, as vagamundas, o bardo...; e pouco frecuente atopar na súa poesía diminutivos, tan propios da poesía popular; aparecen repetidamente as oracións afirmativas, fuxindo das interrogativas e dubitativas; utiliza moi a miúdo o símil; tamén aparece con frecuencia o paralelismo que xa atopamos, como é sabido, na lírica galego-portuguesa.

só esporadicamente cultivara o galego. Neste ano acode a un certame liter~ patrocinado en Ourense por Modesto Fernández e González que premiarÉ poeta que presente os tres mellores poemas sobre un costume, un tipo e u~ tradición galegos. Curros obterá o premio coas composicións A Virxe do Cns~ Unha boda en Emíbó e O Gaiteiro. Este feito motivará que o poeta continú¿ súa obra en galego.

No ano 1880, e xa en Ourense, onde exercía interinamente como funcio rio, publicará Aires da Miña Terra que provocará que o bispo de Ourense en' un oficio ó Gobernador Civil para que tome as medidas pertinentes, por con derar que ridiculiza nalgúns poemas dogmas da relixión católica.

Curros volve a Madrid onde continúa o seu labor periodístico e en 1894 emgra a Cuba onde colabora coa prensa e traballa pola constitución da Academ Galega.

Morreu na Habana o 7 de febreiro de 1908 e os seus restos foron trans dados a Galicia.

A vida de Curros transcorre entre continuos sensabores: problemas fa~ liares, profesionais, cos amigos; motivados todos eles polo seu carácter ide lista e a súa defensa a todo o trance da liberdade.

A obra do escritor está condensada en dous libros de versos: Aires de Miñ Terra e O divino sainete.

Aires da Miña Terra publicase na súa primeira edición o ano 1880 e xunt¿:

nela ademais dos poemas premiados no certame de Ourense: A Virxe do Cris tal, Unha boda en Emibá e O Gaiteiro, case tódolos poemas galegos publicado~ en periódicos e once poesías máis inéditas.

A temática da poesía de Curros é variada, aínda que o escritor se mostra un poeta social comprometido co seu pobo e é por iso polo que os máis dos seu~ poemas están dedicados á denuncia dos males que asolan a seu pobo: a igno. rancia, a superstición e a miseria que veñen motivados pola pervivencia do~ foros, as quintas, contribucións... Móstrase especialmente sensible en contra dc clero que é, segundo el, o responsable daqueles males. Algúns dos poemas en que inclúe esta temática de tipo social son Nocturnio, Os mozos, A igrexa fría, Mirando o chan...

A pesar de que a temática de Curros é sobre todo de carácter cívico, tamén ten poemas costumistas que seguen a liña da poesía deste tipo de Rosalía. Son costumistas as dúas poesías que presentou xunto coa Virxe do Cristal: Unh~ boda en Emibó e O Gaiteiro.

Non é abundante a poesía lírica na obra de Curros, pero en ocasións o poeta móstrano-la súa alma coma no poema Ben chegado no que celebra o nacemento do seu primeiro filIo; Na morte da miña nai no que expresa unha fonda emoción por tal suceso; en Tempo deserto, Soa e A Rosalía aparece o sentimento da soidade que aflixe ó poeta.

En 1888 o noso poeta publicará na Coruña o seu segundo e último libro en galego: O divino sainete, obra na que parodia a Divina Comedia de Dante e na que se mostra aínda máis acérrimo anticlerical ca na primeira.

A obra de Curros, a semellanza da de Rosalía, está expresada nun galego dialectal, o propio da comarca de Celanova. Non obstante, sorpréndenos pola gran riqueza de vocabulario e de xiros galegos, e ademais pola enxebreza da súa sintaxe.